Ortaklık & Aile Anayasası Nedir? Ne zaman Başlanmalıdır ?

Ortaklık ve aile iş ilişkilerinde öncelikle ihtiyacı vurgulayan ve bize ışık tutacak bazı sorgulamalar ile paylaşmak istiyorum;

• Bir ortak için şirketi, şahsına ve ailesine ayırması gereken asgari zaman dışında tüm vaktini geçireceği yer midir?
• Çalıştığınız aslında babanızın mı yoksa ailenizin mi şirketidir? Bu şirket ilelebet aynı ortaklara mı ait olmalıdır? Peki ya şahsen günün birinde tek başına kalsanız, şirketi sürdürme niyetiniz olur mu? Ya da şirketteki ortaklığınızı devredip, aldığınız devir bedeliyle, hayalinizdeki sahil kasabasında butik bir otel mi kurmak istersiniz?
• Çocukluğunuzdan beri, birlikte top oynamak ve sinemaya gitmek dışında hiçbir ortak paydanız olmayan kuzeninizle iş hayatında bir hayale “ortak” olabilir misiniz? Ortaklık kültürü nasıl geliştirilebilir?
• Ailenize yeni girecek bir gelin ilk günden önüne konan bir evlilik sözleşmesini imzalamalı mıdır? Peki ya bu bir boşanma sözleşmesi olsaydı?
• Şirkete evlendikten sonra ortak olmuş ailenin yeni ferdi boşandığında, şirket hisseleri gelin ya da damat tarafından edinilebilir mi? Ya da daha sonra, bu hisseler rakibinizin eline geçerse ne olur?
• Aile şirketinizde çalışmak veya terfi etmek kan bağı esasına mı dayanmalıdır; yoksa liyakat mı esas alınmalıdır?
• Şirketinizde aile kadrolaşması rahatsız edici boyutta mı? Sizce, hangi görevler aile fertlerine, hangi görevler profesyonellere verilmelidir?
• Hayatını aile şirketinizde geçiren ve şirket ortağı olan dayınıza fazla mesai ücreti ödenmeli midir?
• Çok ortaklı aile şirketinizde kazanç nasıl paylaşılmalıdır? Şirket ortakları temettü ile mi yoksa maaşla mı geçinmelidirler?
• Ortaklar paraya ihtiyaç duyduğunda, iş avansı mı, kâr avansı mı dağıtılmalıdır?
• Genel kurul yıllardır toplanmadığı için şirketten kâr payı alamayan ortağınız genel kurulu toplantıya çağırabilir mi?
• Sadece birkaç aile ferdinin yönettiği çok ortaklı aile şirketinizde diğer ortaklar kendi işini yapmak isterlerse, ücret veya kâr dağıtım politikası nasıl olmalıdır?
• Aile şirketinizde aradığını bulamayan ve şirketinizle aynı konuda faaliyet göstermek üzere kendi şirketini kuran yeğeniniz aforoz mu edilmeli yoksa kendi işini serbestçe yürütebilmeli midir?
• Ortaklarınızdan herhangi biri şirketteki hisselerini tek başına halka arz edebilir mi?
• Ortaklarınızdan bir kısmı yeni bir yatırım için arzulu; ancak bir kısım ortaklar bu yatırıma yanaşmıyor ve diğer ortakların şirketten bağımsız olarak hareket etmelerini de istemiyorlar. Bu yatırımın sadece yatırımı arzulayan ortaklar tarafından gerçekleştirilmesini engelleyen bir kural var mıdır?
• Şirketinizin yıllardır üretimde kullanılan fabrika arsası çok değerlendi ya da kimi ortaklara göre henüz değerini bulmadı. Arsayı sattırıp sattırmamak kimin elindedir?
• Şirketinizin kredi kullanımı söz konusu olduğunda, şirketin küçük ortağı olarak şirketin kredilerine kefil olmalı mısınız?
• Aile şirketinizde işler sorgulanmaya başlandığında, diğer ortakların bu duruma yaklaşımı nasıl? Sorgulayan ortaklar bir ortak gibi mi yoksa, bir düşman olarak mı muamele görüyorlar?
• Aile şirketinizin gidişatından memnun olmayan bir ortak, yönetim kurulu başkanını azledebilir mi ya da şirketin denetlenmesini sağlayabilir mi?
• Okuldan mezun olur olmaz, finans müdürü yapılan öz yeğeniniz yönetim kurulu başkanı olan halanızın sözünü keserse, işten çıkartılabilir mi ya da ortaklıktan atılabilir mi?
• Sadece bir hissesi olan bir ortağın şirket genel kurulunda söz hakkı olur mu?
• “Söz büyüğün, sus küçüğün” olduğuna göre, şirkette yaşça küçük olan ortakların hiçbir söz hakkı yok mudur?
• Ortaklardan kendi işini yapanlar çok yoğun olduklarından bir türlü şirkete gelemiyorlarsa, elektronik ortamda bir genel kurul yapılabilir mi?
• Ortaklar, hayır işlerinde tek sesli olunmasını mı istiyorlar, yoksa bu işlerin her bireyin arzusuna göre şekillenmesini mi?
• Şirkette hiçbir görevi olmadığı halde sadece ortak olarak şirkete gelip gitmek isteyen ortağın şirkete girişi engellenebilir mi? İş karakolda mı biter?
• Şirkette hiçbir görevi olmayan ortak kendisi için şirket aracı tahsis edilmesini isteyebilir mi?
• Eskiden çok sevdiği ailesinden, işlerin aile olgusunu ele geçirmesi nedeniyle her geçen gün uzaklaşan amcanız, sorunu çözmek için, şirketin feshini isteyebilir mi?
• İkinci ve üçüncü kuşak ortaklar şirketten çok çektiler; tek çözüm şirketin feshi midir?

Yukarıdaki sorulardan bir kısmı şahsınız ya da ortaklarınız tarafından artan bir sıklıkta dile getirilmeye başladıysa, ortaklar arasındaki ufak tefek sorunlar henüz derinleşmeden ve beklentiler farklılaşıp ayrı meşruluk temelleri bulmadan, bu sorunları, benzer tecrübelerden hareketle çözmek için ortaklarınızla bir araya gelip değerlendirmenin vakti gelmiş demektir.

Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de şirketlerin ömrünün son bulmasında birçok etmen bulunsa da en önemli faktörlerden biri de etkin bir ortaklık anayasasının bulunmayışıdır.

Ortaklık anayasası oluşturma isteğinin arkasındaki en önemli amaç, şirketlerin işleyişinin ve günlük davranışlarının gelişigüzel değil, belirli kurallar dâhilinde yürütülmesine zemin hazırlamak olmalıdır.

Şirket ortaklarının o güne kadar konuşmaktan çekindikleri tüm konuların müzakere edilmesi suretiyle hayata geçirilecek ortaklık anayasası, şirketin ömrünü uzatacak, işleyişi rahatlatacak, şirketin yeni kurallara uyumunu kolaylaştıracak, değişim ve dinamizmi başlatacak ve ortaklar arasındaki muhtemel kavgaları önleyecektir.

Etkin bir ortaklık anayasası için şirketin tarihsel ve mevcut ortaklık yapısının incelenmesi; varsa, ortaklık yapısında geçmişte meydana gelmiş değişikliklerin ve şirketin orta ve uzun vadeli stratejik hedeflerinin irdelenmesi; şirketin ortakları ile bunların mevcut aile fertleriyle görüşmeler yapılmak suretiyle, şirketin ortakları ile bunların mevcut aile fertlerinin eğilimlerinin tespit edilmesi önem arz etmekle birlikte bu konuda yeterli olsalar bile, şirket ortaklarının kurumun içinden ve taraflı olmaları nedeniyle objektif olamama riski dikkate alındığında, ortaklık anayasası çalışmalarının farklı şirket ve ortaklık yapılarında tecrübeli profesyonel bir ekip tarafından yürütülmesi daha uygun olacaktır.

Ekonomik kriz dönemleri, özellikle, şirket ortaklarının şirketlerinin sürekliliği noktasında endişe duygularının yoğunlaştığı ve empatik yaklaşımların olgunlaştığı dönemler olması hasebiyle, ortaklık anayasası çalışmalarına başlamak için doğru zamanlar olabilir.

Mehmet KOÇAK Bütçe, Finans, Ekonomi